مقدمه‌ای بر هنر و تاریخچه گیوه‌بافی

گیوه‌بافی یکی از صنایع دستی کهن ایران است که به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، همچنان در فرهنگ و زندگی روزمره مردم جایگاه ویژه‌ای دارد. در این فصل، به بررسی تاریخچه، مواد اولیه، مراحل تولید و اهمیت فرهنگی و اقتصادی گیوه‌بافی می‌پردازیم.

تاریخچه گیوه‌بافی

گیوه، پاپوشی سبک و بادوام است که برای راهپیمایی‌های طولانی در مسیرهای ناهموار مناسب می‌باشد. این ویژگی‌ها باعث شده تا پیدایش آن به دوران‌های بسیار قدیم نسبت داده شود. برخی منابع، تولید نخستین گیوه را به گیو، پهلوان داستانی ایران، نسبت داده‌اند. به نقل از شاهنامه فردوسی، گیو برای بازگرداندن سیاوش و مادرش فرنگیس به ترکستان رفت و هفت سال در آن دیار سرگردان بود. در این مدت، نیاز به پاپوشی بادوام، سبک و خنک داشت که منجر به ابداع گیوه شد. بعدها، این پاپوش در میان مردم رواج یافت و تغییراتی در آن به وجود آمد.

با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران، گیوه به عنوان پاپوشی مناسب برای مناطق کوهستانی و ناهموار توسعه یافت. در استان کرمانشاه، به ویژه در شهرهای پاوه، هرسین و کرمانشاه، هنر گیوه‌بافی از گذشته‌های دور تا کنون رواج داشته است. در این مناطق، گیوه به نام "کلاش" شناخته می‌شود و به دلیل مقاومت و سبکی، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در استان همدان، به‌ویژه در شهرستان ملایر، قدمت گیوه‌بافی به بیش از ۱۵۰ سال پیش بازمی‌گردد. این هنر در این منطقه به عنوان یکی از صنایع دستی مهم شناخته می‌شود و نقش مهمی در اقتصاد محلی دارد.

مواد اولیه و ابزارهای گیوه‌بافی

گیوه از دو قسمت اصلی تشکیل شده است: رویه و کفه. هر یک از این قسمت‌ها نیازمند مواد اولیه و ابزارهای خاص خود هستند.

رویه گیوه

رویه گیوه معمولاً از نخ‌های پنبه‌ای یا ابریشمی بافته می‌شود. در گیوه‌های پنبه‌ای، از نخ پنبه و در گیوه‌های ابریشمی، از نخ ابریشم استفاده می‌شود. ابزار مورد نیاز برای بافت رویه شامل سوزن مخصوص و در برخی موارد قلاب است. بافت رویه به صورت یک تکه و شبیه جوراب انجام می‌شود که به هنگام تخت‌کشی، قسمت زیر آن باز می‌شود.

کفه گیوه

کفه گیوه معمولاً از لاستیک، چرم یا پارچه کرباس تهیه می‌شود. در گذشته، قبل از پیدایش صنعت لاستیک‌سازی، زیره گیوه‌ها از پوست گاومیش تهیه می‌شد. امروزه، با توجه به دسترسی به مواد مختلف، از لاستیک و چرم برای تهیه کفه استفاده می‌شود.

مراحل تولید گیوه

تولید گیوه شامل مراحل مختلفی است که نیازمند همکاری هنرمندان مختلفی می‌باشد.

بافت رویه

هنرمند گیوه‌باف با سوزن گیوه‌بافی و نخ پنبه‌ای محکم و دولا، بافت رویه را آغاز می‌کند. بافت از بالای رویه با چند رج که دور سر نخ بافندگی حلقه می‌اندازد، شروع می‌شود و سپس ردیف‌های پشت سر هم به آن اضافه می‌شود. وقتی طول مورد نیاز به دست آمد، بافت پاشنه آغاز می‌شود. بافت رویه به صورت یک تکه و شبیه جوراب است که به هنگام تخت‌کشی، قسمت زیر آن باز می‌شود.

تخت‌کشی

پس از اتمام بافت رویه، نوبت به تخت‌کشی می‌رسد. در این مرحله، رویه بافته‌شده به کفه متصل می‌شود. این کار نیازمند دقت و مهارت بالایی است تا گیوه نهایی راحت و بادوام باشد.

اهمیت فرهنگی و اقتصادی گیوه‌بافی

گیوه‌بافی نه تنها به عنوان یک هنر دستی، بلکه به عنوان بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی شناخته می‌شود. این هنر در مناطق مختلف ایران، به ویژه در استان‌های کرمانشاه، همدان و کردستان، نقش مهمی در اقتصاد محلی دارد. تولید و فروش گیوه، منبع درآمد بسیاری از خانواده‌ها است و به حفظ و تداوم این هنر کمک می‌کند.

با این حال، در سال‌های اخیر، به دلیل افزایش قیمت مواد اولیه و کاهش تقاضا، بسیاری از کارگاه‌های گیوه‌بافی با مشکلاتی مواجه شده‌اند. حمایت از این هنر و ترویج آن می‌تواند به حفظ این میراث فرهنگی و بهبود وضعیت اقتصادی هنرمندان این حوزه کمک کند.

شناخت انواع گیوه و مواد اولیه مورد نیاز

گیوه، یکی از قدیمی‌ترین و محبوب‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران است که به دلیل سبکی، راحتی و تهویه مناسب، همواره مورد توجه بوده است. در این فصل، به بررسی انواع مختلف گیوه و مواد اولیه مورد نیاز برای تولید آن می‌پردازیم.

انواع گیوه

گیوه‌ها بر اساس نوع ساخت و مواد به‌کاررفته در آن‌ها به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. در ادامه، به معرفی و توضیح هر یک از این انواع می‌پردازیم.

گیوه تخت آجیده

این نوع گیوه دارای تختی است که با استفاده از پارچه‌های نخی و نخ‌های تابیده ساخته می‌شود. رویه آن نیز از نخ پنبه‌ای بافته شده است. گیوه تخت آجیده به دلیل سبکی و انعطاف‌پذیری، برای پیاده‌روی‌های طولانی مناسب است.

در فرآیند تولید این نوع گیوه، ابتدا پارچه‌های نخی به صورت فیتیله‌هایی پیچیده می‌شوند و سپس با نخ‌های تابیده به هم دوخته می‌شوند تا تخت گیوه شکل گیرد. رویه گیوه نیز با استفاده از نخ پنبه‌ای و به روش بافتنی خاصی تهیه می‌شود که تهویه مناسب را فراهم می‌کند.

گیوه تخت چرمی

در این نوع گیوه، تخت از چرم طبیعی ساخته می‌شود که دوام و استحکام بیشتری نسبت به انواع دیگر دارد. رویه آن نیز معمولاً از نخ پنبه‌ای یا ابریشمی بافته می‌شود. گیوه تخت چرمی به دلیل مقاومت بالا، برای استفاده در محیط‌های ناهموار مناسب است.

تولید این نوع گیوه نیازمند مهارت بالایی در کار با چرم است. ابتدا چرم به اندازه و شکل مناسب برش داده می‌شود و سپس با استفاده از نخ‌های محکم به رویه گیوه دوخته می‌شود. این نوع گیوه به دلیل استفاده از چرم، قیمت بالاتری نسبت به انواع دیگر دارد.

گیوه تخت لاستیکی

در این نوع گیوه، از تخت‌های لاستیکی آماده استفاده می‌شود که به رویه گیوه متصل می‌شوند. این نوع گیوه به دلیل قیمت مناسب و تولید آسان‌تر، در سال‌های اخیر محبوبیت بیشتری پیدا کرده است.

تولید این نوع گیوه شامل اتصال رویه بافته‌شده به تخت لاستیکی با استفاده از چسب‌های مخصوص است. این روش تولید، زمان کمتری نیاز دارد و هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد.

گیوه رویه ابریشمی

این نوع گیوه دارای رویه‌ای است که با استفاده از نخ‌های ابریشمی بافته می‌شود. این نوع گیوه به دلیل زیبایی و ظرافت خاص، بیشتر در مراسم‌های خاص و به عنوان پاپوش مجلسی استفاده می‌شود.

بافت رویه ابریشمی نیازمند دقت و مهارت بالایی است. نخ‌های ابریشمی به دلیل نرمی و لغزندگی، بافت را دشوارتر می‌کنند، اما نتیجه نهایی، گیوه‌ای با ظاهری بسیار زیبا و شیک است.

مواد اولیه مورد نیاز برای تولید گیوه

تولید گیوه نیازمند مواد اولیه متنوعی است که هر یک نقش مهمی در کیفیت نهایی محصول دارند. در ادامه، به معرفی و توضیح این مواد می‌پردازیم.

نخ پنبه‌ای

نخ پنبه‌ای اصلی‌ترین ماده برای بافت رویه گیوه است. این نخ‌ها به دلیل نرمی و قابلیت تنفس، برای تولید رویه‌های راحت و خنک مناسب هستند. نخ‌های پنبه‌ای معمولاً به صورت دولا یا چندلا استفاده می‌شوند تا استحکام بیشتری داشته باشند.

در انتخاب نخ پنبه‌ای، باید به کیفیت و مقاومت آن توجه کرد. نخ‌های با کیفیت پایین ممکن است باعث کاهش دوام گیوه شوند و به مرور زمان پاره شوند.

نخ ابریشمی

برای تولید گیوه‌های مجلسی و زیباتر، از نخ‌های ابریشمی استفاده می‌شود. این نخ‌ها به دلیل درخشندگی و نرمی خاص، ظاهری لوکس به گیوه می‌بخشند. بافت با نخ ابریشمی نیازمند مهارت و دقت بیشتری است.

نخ‌های ابریشمی معمولاً از پیله‌های کرم ابریشم تهیه می‌شوند و فرآیند تولید آن‌ها پیچیده‌تر از نخ‌های پنبه‌ای است. به همین دلیل، گیوه‌های با رویه ابریشمی قیمت بالاتری دارند.

چرم طبیعی

چرم طبیعی برای ساخت تخت گیوه‌های چرمی استفاده می‌شود. این ماده به دلیل دوام و استحکام بالا، برای تولید گیوه‌های مقاوم مناسب است. چرم‌ها معمولاً از پوست گاو تهیه می‌شوند و پس از دباغی و آماده‌سازی، در تولید گیوه به کار می‌روند.

در انتخاب چرم، باید به ضخامت و کیفیت آن توجه کرد. چرم‌های نازک ممکن است به سرعت فرسوده شوند، در حالی که چرم‌های ضخیم‌تر دوام بیشتری دارند.

لاستیک

برای تولید گیوه‌های تخت لاستیکی، از لاستیک‌های مخصوصی استفاده می‌شود که به عنوان تخت گیوه به کار می‌روند. این مواد به دلیل انعطاف‌پذیری و مقاومت در برابر سایش، برای تولید گیوه‌های روزمره مناسب هستند.

لاستیک‌های مورد استفاده باید دارای کیفیت بالایی باشند تا در برابر فشار و سایش مقاومت کنند. استفاده از لاستیک‌های بی‌کیفیت ممکن است باعث کاهش عمر مفید گیوه شود.

پارچه نخی

در تولید برخی از انواع گیوه، از پارچه‌های نخی برای ساخت فیتیله‌های تخت استفاده می‌شود. این پارچه‌ها به صورت نوارهایی برش داده می‌شوند و سپس با نخ‌های تابیده به هم دوخته می‌شوند تا تخت گیوه شکل گیرد.

پارچه‌های نخی باید دارای بافت محکم و مقاوم باشند تا در برابر فشار و سایش مقاومت کنند. استفاده از پارچه‌های با کیفیت پایین ممکن است باعث کاهش دوام گیوه شود.

پیه

پیه، چربی حیوانی است که برای نرم کردن تسمه‌های چرمی و افزایش انعطاف‌پذیری آن‌ها استفاده می‌شود. این ماده به تسمه‌های چرمی مالیده می‌شود تا از خشک شدن و شکنندگی آن‌ها جلوگیری کند.

استفاده از پیه در فرآیند تولید گیوه، به افزایش دوام و راحتی آن کمک می‌کند. با این حال، باید توجه داشت که استفاده بیش از حد از پیه ممکن است باعث لغزندگی تخت گیوه شود.

رنگ

برای رنگ‌آمیزی پارچه‌های مورد استفاده در تولید گیوه، از رنگ‌های مختلفی استفاده می‌شود. این رنگ‌ها به گیوه ظاهری زیبا و جذاب می‌بخشند و می‌توانند با سلیقه مشتریان هماهنگ شوند.

رنگ‌های مورد استفاده باید دارای کیفیت بالا و مقاومت در برابر شستشو و نور خورشید باشند تا به مرور زمان کم‌رنگ نشوند. استفاده از رنگ‌های بی‌کیفیت ممکن است باعث تغییر رنگ و کاهش زیبایی گیوه شود.

نخ تابیده

نخ‌های تابیده برای دوخت و اتصال قسمت‌های مختلف گیوه به کار می‌روند. این نخ‌ها به دلیل استحکام بالا، برای اتصال محکم و دوام بیشتر گیوه مناسب هستند.

نخ‌های تابیده معمولاً از پنبه یا موی بز تهیه می‌شوند و به صورت دولا یا چندلا استفاده می‌شوند. در انتخاب این نخ‌ها، باید به کیفیت و مقاومت آن‌ها توجه کرد تا از پاره شدن و کاهش دوام گیوه جلوگیری شود.

موی بز

موی بز برای تهیه نخ‌های تابیده و همچنین در برخی از قسمت‌های گیوه به کار می‌رود. این ماده به دلیل استحکام و مقاومت بالا، برای تولید گیوه‌های با کیفیت مناسب است.

موی بز معمولاً از بزهای مناطق کوهستانی تهیه می‌شود و پس از تمیز کردن و آماده‌سازی، در تولید نخ‌های تابیده و سایر قسمت‌های گیوه به کار می‌رود.

ابزارهای مورد نیاز

تولید گیوه نیازمند ابزارهای خاصی است که هر یک نقش مهمی در فرآیند تولید دارند. برخی از این ابزارها عبارت‌اند از:

• درفش: سوزنی فلزی با دسته چوبی که برای ایجاد سوراخ در نوارهای پارچه‌ای استفاده می‌شود.
• شفره: تیغه‌ای فلزی که برای برش و صیقل دادن چرم به کار می‌رود.
• سوزن: برای دوخت و اتصال قسمت‌های مختلف گیوه استفاده می‌شود.
• نخ پنبه‌ای: برای بافت رویه گیوه به کار می‌رود.
• استخوان گاو: برای صیقل دادن و صاف کردن رویه گیوه استفاده می‌شود.
• قالب‌های چوبی: برای شکل‌دهی و اندازه‌گیری گیوه به کار می‌روند.
• چاقو و کج‌کارد: برای برش و آماده‌سازی مواد اولیه استفاده می‌شوند.
• پارچه: برای تهیه فیتیله‌های تخت گیوه به کار می‌رود.

استفاده از ابزارهای با کیفیت و مناسب، به بهبود کیفیت نهایی گیوه و افزایش دوام آن کمک می‌کند.

آشنایی با ابزارها و تجهیزات گیوه‌بافی

گیوه‌بافی یکی از صنایع دستی کهن ایران است که در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه در استان‌های کرمانشاه، کردستان و همدان رواج دارد. این هنر سنتی نیازمند ابزارها و تجهیزات خاصی است که هر یک نقش مهمی در فرآیند تولید گیوه ایفا می‌کنند. در این فصل، به معرفی و بررسی کامل این ابزارها و تجهیزات می‌پردازیم.

مقدمه‌ای بر گیوه‌بافی

گیوه نوعی کفش سنتی ایرانی است که به دلیل سبکی، راحتی و تهویه مناسب، در مناطق گرمسیری و کوهستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. مواد اولیه گیوه شامل نخ، پارچه و چرم است که با استفاده از ابزارهای خاصی به هم متصل می‌شوند تا محصول نهایی تولید شود.

ابزارهای اصلی گیوه‌بافی

سوزن‌های مخصوص بافت

سوزن‌های مورد استفاده در گیوه‌بافی با سوزن‌های معمولی تفاوت دارند. این سوزن‌ها بلندتر و ضخیم‌تر بوده و نوک آن‌ها به گونه‌ای طراحی شده است که بتواند به راحتی از میان لایه‌های پارچه و چرم عبور کند. استفاده از سوزن مناسب باعث افزایش سرعت و کیفیت بافت می‌شود.

چاقوهای برش

چاقوهای تیز و مخصوصی برای برش دقیق چرم و پارچه در گیوه‌بافی به کار می‌روند. این چاقوها باید دارای تیغه‌های مقاوم و دسته‌های ارگونومیک باشند تا کاربر بتواند با دقت و ایمنی بالا برش‌های مورد نیاز را انجام دهد.

دفه

دفه وسیله‌ای شانه‌مانند از جنس چوب یا فلز است که برای کوبیدن پودها و فشرده کردن آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. دفه‌ها در سایزهای مختلف و با دندانه‌های متراکم یا شل تولید می‌شوند. نوع دفه مورد استفاده در فرآیند بافت قالی و تابلو فرش (و تعداد دندانه‌های موجود در آن) به ضخامت فرش، نوع بافت و علایق و عادت‌های شخصی بافنده وابسته است. لازم است توضیح دهیم؛ دفه علاوه بر فشرده‌سازی پودها، به صاف و یکدست شدنِ سطح فرش نیز کمک شایانی می‌کند و طبیعتاً در کیفیت نهاییِ فرش یا قالی بافته شده نیز مؤثر است.

قیچی قالی‌بافی

ابزاری تیز و ظریف است که به منظور بریدن پودهای اضافی و رفوگری فرش به کار می‌رود و در دو نوع صاف و خم تولید می‌شوند. قیچی صاف به جهتِ بریدن پودهای اضافی و قیچی خم برای رفوگری و بریدن پودهای زیر پودهای دیگر به کار می‌رود. بر اساس آمارها؛ جنس قیچی‌های قالی‌بافی غالباً از فولاد ضد زنگ است و این وسایل در سایزهای مختلفی تولید می‌شوند تا پاسخ‌گوی نیازهای افراد گوناگون باشند.

کوجی

ابزاری است که در زمان استفاده از دار قالی برای تنظیم ارتفاع چله‌ها و ایجاد کشش مناسب در تار و پود فرش به کار می‌رود و جنس آن می‌تواند از فلز یا چوب باشد. کوجی در دو نوع کوجی ثابت و کوجی متحرک تولید می‌شود که نوع ثابت در ابتدای کار (قبل از شروع بافت) به منظورِ تنظیم ارتفاع چله‌ها و نوع متحرک در حین بافت برای تنظیم کشش تار و پود استفاده می‌گردد تا فرش یا قالی، به شکل صاف و بدون چین و چروک بافته شود.

سیخ پودکشی

وسیله‌ای فلزی یا چوبی است که در دار قالی به جهتِ عبور پود از بین تارها و کوبیدن آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیخ پودکشی در اندازه‌های مختلف موجود است که انتخاب سایز مناسب آن به ضخامت پود و نوع بافت فرش بستگی دارد. بعد از عبور پود از بین تارها، سیخ پودکشی برای کوبیدن آن به کار می‌رود. لازم است توضیح دهیم؛ کوبیدن پود باید به گونه‌ای باشد که پودها به طور کامل در بین تارها قرار گرفته و فرش صاف و یکدست شود.

تجهیزات کمکی در گیوه‌بافی

نخ‌پیچ

نخ‌پیچ ابزاری است که برای پیچیدن نخ‌ها به صورت منظم و جلوگیری از گره‌خوردگی آن‌ها استفاده می‌شود. این ابزار به بافنده کمک می‌کند تا نخ‌ها را به راحتی و بدون مشکل در فرآیند بافت به کار گیرد.

چکش چوبی

چکش چوبی برای کوبیدن و فشرده‌سازی بخش‌های مختلف گیوه به کار می‌رود. استفاده از چکش چوبی باعث می‌شود تا به مواد آسیب نرسد و فرم دلخواه در گیوه ایجاد شود.

میز کار

میز کار مناسب با ارتفاع و ابعاد استاندارد، فضای مناسبی را برای بافنده فراهم می‌کند تا بتواند با راحتی و دقت به کار بپردازد. این میزها معمولاً دارای کشوها و محفظه‌هایی برای نگهداری ابزارها و مواد اولیه هستند.

نگهداری و مراقبت از ابزارها

برای افزایش عمر مفید و کارایی ابزارهای گیوه‌بافی، نگهداری و مراقبت صحیح از آن‌ها ضروری است. تمیز کردن منظم، تیز کردن سوزن‌ها و چاقوها، و نگهداری ابزارها در مکان‌های خشک و دور از رطوبت از جمله اقدامات مهم در این زمینه هستند.

نتیجه‌گیری

آشنایی با ابزارها و تجهیزات گیوه‌بافی و استفاده صحیح از آن‌ها، نقش بسزایی در کیفیت و سرعت تولید گیوه دارد. بافندگان با تسلط بر این ابزارها می‌توانند محصولات باکیفیت‌تری تولید کرده و هنر سنتی گیوه‌بافی را زنده نگه دارند.